دشتستان بزرگ- هادی پاپری*: مراحل سه گانه قانون اصلاحات ارضی در ایران به شرح زیر است:

مرحله اول (۱۳۴۱ لغایت ۱۳۴۲)

بر اساس این مرحله مالکیت هر مالک صرفاً به یک قریه محدود می‌شد و مازاد بر یک روستا باید به دولت فروخته می‌شد.

زمین‌های مازاد به قیمتی بر اساس مالیات پرداختی سال‌های قبل ارزیابی و به دولت واگذار می‌شد. دولت این اراضی را به صورت اقساط ۱۵ ساله به زارعینی که قبلاً روی آن زمین زراعت می‌کردند می‌فروخت. املاک وقفی، اراضی خالصه (دولتی) و املاک کوچک (زیر حدنصاب یک قریه) از این مرحله معاف بودند. این مرحله بیشترین تأثیر را بر ساختار مالکیت بزرگ داشت و ۱۶ هزار روستا را شامل شد.

مرحله دوم (۱۳۴۳ لغایت ۱۳۴۵)

برای پوشش دادن به زمین‌های معاف‌شده در مرحله اول (وقفی، خالصه و املاک کوچک) مرحله دوم طراحی شد.

به مالکان چهار گزینه پیشنهاد شد:

۱) اجاره زمین به زارعان با قراردادهای بلندمدت

۲) فروش زمین به زارعان

۳) تقسیم زمین بین مالک و زارع بر اساس نسبت‌های سنتی مثل نسق زراعی

۴) تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی با مشارکت مالک و زارعین

این مرحله انعطاف بیشتری نسبت به مرحله اول داشت و به مالکان اجازه می‌داد شکل رابطه خود با زارعین را انتخاب نمایند.

مرحله سوم (۱۳۴۷ لغایت ۱۳۴۹)

تمرکز این مرحله بر لغو نظام اجاره‌ داری و تبدیل روابط باقی‌ مانده مالک و زارع (که در مرحله دوم به شکل اجاره درآمده بودند) به مالکیت زارعین بود.

زارعین مستاجر موظف شدند زمین را از مالک خریداری نموده یا آن را به شکل تقسیم نهایی دریافت کنند.

در این مرحله همچنین تلاش‌ هایی برای تشویق تعاونی‌های روستایی و شرکت‌های سهامی زراعی صورت گرفت تا بهره‌وری کشاورزی که با خرد شدن اراضی کاهش یافته بود، جبران شود.

اصلاحات ارضی بخشی از برنامه گسترده‌تر «انقلاب سفید» بود که در ششم بهمن ۱۳۴۱ با رفراندوم به تصویب رسید. این اصلاحات پیامدهای متعددی داشت: از یک‌ طرف ساختار فئودالی مالکیت زمین را در بسیاری از مناطق ایران درهم شکست، اما از طرف دیگر منتقدان معتقدند به دلیل خرد شدن اراضی و کاهش سرمایه‌ گذاری در بخش کشاورزی، بهره‌وری تولید در برخی مناطق کاهش یافت و مهاجرت روستائیان به شهرها را تسریع کرد.

نسق زراعی یا نسق زارعانه به چه معناست؟

نسق در لغت به معنای حق کشاورزی است و نسق زراعی یا نسق زارعانه مقدار زمینی بوده که در زمان اجرای قانون اصلاحات ارضی تحت تصرف و کشت یک کشاورز (زارع) بوده که برای آماده سازی و آبادی آن تلاش کرده است. زارع کسی بوده که مالک زمین نبوده و با دارا بودن یک یا چند عامل زراعتی در زمین متعلق به مالک مستقلاً زراعت می کرده و در زمان اجرای قانون اصلاحات ارضی، مالکیت اراضی زراعی بر پایه نسق به زارعین واگذار شده است.

سند نسق در واقع همان سند انتقال زمین است که در اجرای قانون اصلاحات ارضی در دفترخانه اسناد رسمی تنظیم و به موجب آن سهم زارع از طرف مالک به وی منتقل شده است.

*محقق و مدرس دانشگاه